TẬP 2 - CƯỠI CỌP (1961 - 1963)
Một lần ở Cồn Tiên, tôi được giao đi cảnh giới.
Việc này giống nhận án tử hình,
vì chỉ có 3 Thủy quân lục chiến và 1 bộ đàm.
Đó là việc đáng sợ nhất tôi từng làm.
Tôi nằm nghe ngóng phát hiện địch.
Cứ một tiếng họ gọi một lần -
"Delta, Lima, Papa, 3, Bravo,
Delta, Lima, Papa, 3, Bravo,
Delta 3 đây”.
“Nếu tình hình Alpha Sierra,
nhấn hai phát”.
“Tức là: nếu tình hình đang ổn
thì nhấn nút bộ đàm hai lần”.
Không nghe thấy gì,
họ lại nghĩ tôi đang ngủ
nên hỏi đi hỏi lại:
“Nếu tình tình tốt”...
Sau vài lần, họ mới nhận ra
có lẽ địch ở gần nên tôi không thể nói được.
Họ điện tiếp: “Nếu tình hình bất ổn,
nhấn một phát”,
và tôi nhấn mạnh đến mức gần gẫy nút bộ đàm,
vì quân địch gần đến nỗi tôi nghe tiếng họ thì thào.
Quả là đáng sợ.
Đáng sợ thật sự.
Đến giờ tôi vẫn sợ bóng tối.
vẫn để đèn mờ khi ngủ.
Khi con tôi lớn lên,
lần đầu tiên chúng biết...
cha mình từng tham chiến là khi thắc mắc:
“Sao bọn con phải tắt đèn khi ngủ?
Ba vẫn để đèn mà!"
Hãy cho mọi người -
cả bạn lẫn thù -
biết rằng từ lúc này và chính tại đây,
ngọn đuốc đã được chuyển giao
cho một thế hệ công dân Mỹ mới,
sinh ra trong thế kỷ này,
được chiến tranh tôi luyện,
tự hào về...
Tôi vẫn tuyệt đối tin vào
khái niệm nước Mỹ anh hùng -
nước Mỹ đặc biệt,
tuyệt vời nhất thế giới,
nền dân chủ hoàn hảo nhất,
và có tất cả những điều ta tin nước Mỹ có,
những điều mà... và thật lòng tôi không thấy tin thế thì có gì sai.
Tôi đã tin rằng có mặt ở Việt Nam là đúng,
vì ta bắt đầu sang đó vào thời Kennedy,
mà với tôi, Tổng thống Kennedy là Chúa trời.
Bất kỳ điều gì ông nghĩ là đúng tôi cũng cho là đúng.
43 tuổi, John Fitzgerald Kennedy là chính khách trẻ nhất
được bầu vào cương vị Tổng thống Hoa Kỳ.
Ông hứa hẹn một thời kỳ lãnh đạo táo bạo,
và với những người ủng hộ, diễn văn nhậm chức của ông báo hiệu
một khởi đầu mới mẻ.
Với những quốc gia mới được đón chào
vào thế giới tự do,
chúng ta cam kết rằng
chế độ thực dân mà họ vừa thoát khỏi
sẽ không bị thay thế bằng một chế độ chuyên chế hà khắc hơn.
Chúng ta không mong họ luôn ủng hộ quan điểm của ta.
Nhưng chúng ta luôn hy vọng họ sẽ nhiệt tình ủng hộ
nền tự do của chính họ
và nhớ rằng, trong quá khứ,
những kẻ ngu xuẩn cưỡi lưng cọp
để theo đuổi quyền lực
cuối cùng đều rơi vào miệng cọp.
Tân tổng thống chọn ra một dàn cố vấn xuất chúng
gồm những người cùng chí hướng chống lại chủ nghĩa cộng sản,
gồm Ngoại trưởng Dean Rusk,
Cố vấn An ninh Quốc gia McGeorge Bundy,
cấp phó của ông, Walt Rostow,
Tướng Maxwell Taylor, cố vấn quân sự đặc biệt,
Bộ trưởng Quốc phòng Robert McNamara,
người từ bỏ vị trí chủ tịch hãng xe Ford Motors
để phục vụ tổ quốc.
Ông là người tiên phong về phân tích hệ thống.
Giống Tổng thống Kennedy,
tất cả thành viên nội các đều từng đi lính Thế chiến thứ Hai.
Tất cả đều thấm nhuần bài học cốt lõi của chiến tranh:
phải chặn đứng thể chế độc tài tham vọng
trước khi nó đe dọa hòa bình thế giới.
Trong lúc đó, ở miền Nam Việt Nam,
Mặt trận Giải phóng Dân tộc -
mà đối phương gọi là Việt Cộng -
quyết tâm lật đổ chính phủ chống cộng
ngày càng chuyên quyền của Ngô Đình Diệm.
Chính quyền Washington không biết lúc đó ở Bắc Việt Nam,
Hồ Chí Minh - vị cha già của nền độc lập -
đã chia sẻ quyền lực với một lãnh tụ hiếu chiến hơn
là Lê Duẩn - người còn nóng lòng
thống nhất đất nước hơn nữa.
Chúng ta không biết gì về Việt Nam.
Lúc đó Việt Nam chỉ là một con tốt
trên bàn cờ chiến lược
chứ không phải là một đất nước có văn hóa và lịch sử
mà ta không thể lay chuyển nổi,
kể cả bằng thế lực hùng mạnh của Hoa Kỳ.
Trong ba năm sau, Hoa Kỳ lao đao
tìm hiểu đất nước phức tạp mà mình đến giúp,
không lường được ý chí của kẻ thù,
và hiểu sai về việc dân miền Nam thực sự nghĩ gì
về chính phủ của họ.
Tổng thống mới bị kẹt giữa đà chiến cuộc
và ước vọng hòa bình,
giữa khiêm nhường và ngạo mạn,
giữa lý tưởng và thủ đoạn,
giữa sự thật và dối trá.
Hỡi đồng bào nước Mỹ,
đừng hỏi
đất nước làm được gì cho mình,
hãy hỏi mình làm được gì cho đất nước.
Quê tôi ở bang Missouri,
gần thành phố Kansas City,
ở khu phố Fairmount.
Tôi sinh năm 1948.
Rất nhiều trẻ con sinh ra thời đó
là con những người may mắn sống sót qua Thế chiến thứ Hai.
Cha tôi là phi công Lục quân.
Bạn bè ông đều là cựu binh
trong Thế chiến thứ Hai hoặc Chiến tranh Triều Tiên.
Thầy giáo tôi cũng toàn cựu binh.
Cả mục sư của tôi cũng là tuyên úy.
Với tôi, họ là anh hùng,
và tôi muốn được như họ.
Dù có tài hùng biện,
dù có nội các xuất chúng,
những tháng đầu nhiệm kỳ của Tổng thống Kennedy không hề suôn sẻ.
Cuộc xâm lược Cuba mà ông phê chuẩn ở Vịnh Con Lợn do CIA tổ chức
kết thúc thảm bại.
Ông thấy mình bị
Tổng Bí thư Liên Xô Nikita Khrushchev
lấn lướt tại hội đàm ở Viên.
Ông không cản được Liên Xô xây Bức tường Berlin.
Ở Đông Nam Á, ông từ chối can thiệp vào
cuộc khởi nghĩa cộng sản ở Lào.
Nhiều người chỉ trích ông
thiếu chín chắn và cương quyết,
không đủ sức đối chọi với nguy cơ cộng sản.
“Trong vòng một năm, muốn cầm cự được về chính trị ở Mỹ,
ta chỉ được nhượng bộ đến mức nào đó mà thôi” -
ông tâm sự vào mùa xuân 1961.
ở Nam Việt Nam, Kennedy thấy phải hành động.
Khi nhận được báo cáo
Việt Cộng có thể đã kiểm soát
hơn một nửa Đồng bằng sông Cửu Long,
ông gửi Tướng Maxwell Taylor và trợ lý Walt Rostow sang Việt Nam.
Hai người giục ông gửi quân Mỹ sang Việt Nam.
Kennedy từ chối.
Ông nói làm thế khác gì uống ly rượu đầu tiên,
tác dụng sẽ giảm đi ngay,
và rồi sẽ phải uống thêm hết ly này đến ly khác.
Thay vào đó, giữa thời chiến tranh lạnh
và nguy cơ đối đầu hạt nhân thường trực,
Tổng thống Kennedy quyết định hậu thuẫn giải pháp “uyển chuyển”
để đối đầu và kiềm chế cộng sản - chiến tranh cục bộ.
Đây là loại hình chiến tranh
mới mẻ về cường độ,
nhưng cổ xưa về nguồn gốc,
dùng chiến thuật du kích,
lật đổ, khởi nghĩa, ám sát,
phục kích thay vì đánh trực diện, xâm nhập thay vì đánh chiếm.
Để tiến hành “chiến tranh cục bộ”,
Kennedy hy vọng dùng lực lượng Mũ Nồi Xanh tinh nhuệ,
được huấn luyện chống chiến tranh du kích,
thường được điều động đến những điểm nóng trên thế giới.
Khrushchev nói: “Chúng tôi sẽ không tiêu diệt các ông bằng vũ khí hạt nhân,
mà bằng chiến tranh giải phóng dân tộc”.
Mọi người đều nói phải
ngăn chặn chủ nghĩa cộng sản lan tràn.
Ở Trường Chỉ Huy và Tham Mưu,
học viên thực tập trên bản đồ các tình huống sử dụng vũ khí hạt nhân
và những thứ tương tự.
Tôi muốn tránh tình cảnh đó
nên xin vào Lực lượng Đặc biệt,
để nếu Thế chiến thứ Ba nổ ra,
thay vì lên kế hoạch thì được tham chiến thật.
Việt Nam sẽ là nơi chúng tôi chặn đứng cộng sản.
Kennedy gửi lính Mũ Nồi Xanh
sang vùng Tây Nguyên của Việt Nam
tổ chức các bộ tộc miền núi đánh Việt Cộng
và tiến hành chiến dịch mật phá căn cứ hậu cần
của Việt Cộng ở Lào và Campuchia.
Nhưng Kennedy biết chiến tranh chống du kích không thôi thì không đủ,
nên tăng gấp đôi ngân sách cho quân đội Nam Việt Nam,
điều động cả trực thăng và xe thiết giáp.
Kennedy cũng cho phép dùng bom napalm,
và cho rải chất diệt cỏ để phá hủy nơi Việt Cộng trú ẩn,
và cắt nguồn lương thực.
Mỹ rải nhiều loại hóa chất,
trong đó có “Chất Độc Màu Da Cam”,
hợp chất được đặt tên theo vạch màu trên thùng chứa 200 lít.
Tổng thống Kennedy lẳng lặng tăng cường
số lượng cố vấn quân sự Mỹ.
Trong hai năm, từ con số thừa kế từ chính quyền trước,
ông đã gửi đến 11.300 cố vấn sang Việt Nam.
Không chỉ được quyền
huấn luyện lính Việt Nam Cộng Hòa
tiến hành chiến tranh qui ước,
cố vấn còn đi kèm trong tác chiến.
Điều này vi phạm thỏa thuận trong
hiệp ước chia cắt Việt Nam từ 1954.
Chính quyền Kennedy cố giấu người Mỹ
về qui mô tăng cường chiến tranh
ở bên kia địa cầu
vì lo công luận sẽ phản đối việc
các cố vấn Mỹ trực tiếp giao chiến.
Thưa Tổng thống, báo cáo của ủy ban Quốc gia Đảng Cộng hòa
nói ông thiếu trung thực
với người dân Mỹ về mức độ can dự của ta tại Việt Nam.
Ông nói rõ hơn về vấn đề này được không?
Ta đã tăng cường hỗ trợ cho chính phủ của họ về hậu cần.
Nhưng chưa gửi quân chiến đấu đến đó. Dù vậy, các nhóm huấn luyện của ta
được lệnh nếu bị tấn công...
dĩ nhiên họ được phép bắn trả để tự vệ.
Ta chưa điều động quân chiến đấu
theo nghĩa thông thường của cụm từ này.
Tôi nghĩ đây là câu trả lời thẳng thắn hết mức có thể.
Điều tôi nói với ông đã mô tả đúng hoạt động của ta ở đó.
Tôi là sản phẩm của Chiến tranh lạnh.
Hạ cánh xuống Sài Gòn một tối ẩm ướt tháng 4 năm 1962, tôi thực sự
tin vào lý tưởng của Chiến tranh lạnh.
Tôi tin rằng... nếu ta để mất Nam Việt Nam,
toàn bộ Đông Nam Á sẽ rơi vào tay cộng sản.
Lúc đó, chúng tôi tuyệt đối tin
vào thuyết âm mưu về cộng sản quốc tế.
Neil Sheehan, 25 tuổi, là phóng viên
hãng United Press International, UPI.
Ông từng phục vụ Lục quân ba năm ở Triều Tiên và Nhật Bản
trước khi quyết định trở thành nhà báo.
Việt Nam là địa bàn nước ngoài đầu tiên ông được phân công.
Ông nhớ mối lo duy nhất của ông lúc đó
là đến quá muộn và lỡ sự kiện báo chí lớn.
Sheehan cùng đồng nghiệp đi cùng quân Việt Nam Cộng Hòa
trong các cuộc tấn công trực thăng
gây kinh hoàng cho Việt Cộng
ở Đồng bằng sông Cửu Long và các nơi khác.
Phi công Mỹ điều khiển trực thăng.
Lúc đó như một cuộc Thánh chiến ly kỳ.
Chúng tôi leo lên trực thăng
ra trận cùng lính Nam Việt Nam.
Máy bay cất cánh, bay vòng vèo
cách mặt ruộng chỉ từ 1 đến 2 mét
rồi vọt lên trên hàng cây dọc bờ ruộng.
Rất hồi hộp.
Rất ly kỳ.
Lúc đó tôi tin vào điều đang diễn ra trước mắt.
Tin rằng một ngày nào đó
ta sẽ thắng, và đất nước này nhờ chúng ta mà trở nên tốt đẹp hơn.
Loại xe thiết giáp mới, xe M-113,
có khả năng lội sông, băng đồng,
vượt qua mương đất
ngăn cách các thửa ruộng.
Việt Cộng không có vũ khí nào chặn chiến xa.
Lực lượng và hỏa lực ta vượt trội họ.
Giao chiến thường diễn ra ngắn ngủi.
Vài người chạy dọc mương,
vuông góc với con mương ta đang tấn công.
Địch mặc đồ đen, tọa độ khoảng 3-0.
Nhìn thấy chưa? Hết.
Cứ thế mà thắng.
Ta thắng hết trận này đến trận khác.
Chẳng mấy khi vấp phải kháng cự.
Đại úy James Scanlon từng đóng ở Tây Đức,
từng chứng kiến tận mắt cộng sản Đông Đức
trừng phạt tàn bạo bất kỳ ai
dám đào thoát sang phía Tây.
Giờ ông đến Đồng bằng sông Cửu Long
cố vấn cho Sư đoàn 7 quân Việt Nam Cộng Hòa,
và cũng chứng kiến sự tàn bạo của Việt Cộng.
Ai nói chuyện với những người thoát khỏi Đông Đức
đều thấy phải chặn bước tiến của cộng sản,
để tránh quân cờ đôminô đổ sụp.
Đó là một sự nghiệp xứng đáng.
Trong lúc quân Việt Nam Cộng Hòa và cố vấn Mỹ truy lùng Việt Cộng,
chính phủ Ngô Đình Diệm phát động
một chương trình nhằm kiểm soát nông thôn,
dồn dân quê vào hàng ngàn khu định cư
rào kẽm gai, có hệ thống hào cắm chông
để ngăn Việt Cộng thâm nhập.
Khu định cư này gọi là ấp chiến lược,
là nỗ lực chinh phục trái tim, khối óc, và lòng trung thành của dân Việt Nam.
Người Pháp từng thiết lập mô hình tương tự
cách đó một thập niên, gọi là bình định.
Chương trình ấp chiến lược của Diệm
đạt nhiều kết quả thiết thực.
Khoảng 1.600 trong số 14.000 ấp
được dựng lên và rào lại.
Hè 1962, tin tức về Nam Việt Nam nghe rất khả quan,
nên Bộ trưởng Quốc phòng Robert McNamara
chỉ đạo Lầu Năm Góc chuẩn bị kế hoạch
từng bước rút cố vấn Mỹ khỏi Việt Nam,
dự kiến hoàn thành năm 1965.
Hầu hết dân Mỹ thấy nước Mỹ đang đạt được mục tiêu
xây dựng quốc gia Nam Việt Nam ổn định, độc lập và chống cộng.
“Đây là cuộc chiến mà ta không tránh được” -
như tờ New York Times bình luận -
và có vẻ Mỹ đang thắng.
Nhưng hè đó, Hồ Chí Minh sang Bắc Kinh
yêu cầu Trung Quốc hỗ trợ thêm.
Việc Mỹ tăng cường lực lượng ở miền Nam Việt Nam khiến ông Hồ
và các lãnh đạo khác ở Hà Nội lo lắng.
Ông Hồ nói với Trung Quốc
sớm muộn gì Mỹ cũng tấn công Bắc Việt Nam.
Trung Quốc hứa trang bị vũ khí
cho hàng chục ngàn lính Bắc Việt Nam.
Đồng thời, Bộ Chính trị Hà Nội yêu cầu
mọi nam công dân đủ sức khỏe
tham gia phục vụ lực lượng vũ trang.
Hưởng ứng lời kêu gọi của tổng thống,
hàng ngàn thanh niên Mỹ gia nhập Đoàn Hòa bình
để quảng bá lý tưởng và thiện chí của Hoa Kỳ trên thế giới.
Ta sang Việt Nam không chỉ để chặn cộng sản,
mà nhất thiết phải làm gì đó tích cực hơn.
Chúng tôi tìm hiểu người Việt cần gì và giúp họ đạt được điều họ cần.
Điều này nghe chừng đơn giản, nhưng nghĩ kỹ thì thấy cực kỳ phức tạp.
Nhưng đó chính là trọng tâm mà ta cố đạt được.
Pete Hunting, 22 tuổi, dân thành phố Oklahoma,
sang Việt Nam ngay sau khi tốt nghiệp đại học,
mong được giúp dân nghèo nông thôn.
Margo thương yêu,
Tuần rồi anh vừa xong việc ở Phan Rang.
Anh mất cả tháng làm một cối xay gió như đã hứa với người dân ở đó.
Anh bỏ tiền túi ra, cũng khá nhiều.
Anh phấn khởi lắm,
bất kể chuyện thiên tai,
chính trị, hay phá hoại.
Pete Hunting làm cho Tổ chức Thiện nguyện Quốc tế,
tổ chức giúp cải thiện nông nghiệp, giáo giục, và y tế.
Anh là một trong hàng trăm nhân viên thiện nguyện tận tụy
ở miền Nam Việt Nam.
Theo tin mới nhất ở đây,
hầu như chắc chắn anh sẽ gia hạn thêm hai năm nữa,
miễn đất nước này lúc đó còn vẹn toàn.
Hai năm sau khi đến Việt Nam,
khi đang lái xe ở Đồng bằng sông Cửu Long,
Pete Hunting bị Việt Cộng phục kích.
Anh bị năm phát đạn vào đầu,
là nhân viên thiện nguyện Mỹ đầu tiên
bị giết ở Việt Nam.
Người ta hay đùa về chuyện thu phục “trái tim và khối óc”.
Không nên nghĩ đó chỉ là lời bông lơn.
Vì đó là chuyện cực kỳ nghiêm túc.
Khi tiến hành một chiến dịch quân sự,
ta có thể thành công lớn về quân sự,
nhưng lại phá hủy một ngôi làng,
mà vì thế lại biến nó thành làng kháng chiến.
ít cố vấn Mỹ hiểu tính đặc thù
của chiến tranh phản du kích ở Việt Nam
bằng Trung tá John Paul Vann.
Là quân nhân chuyên nghiệp dân bang Virginia,
ông là cố vấn Mỹ cao cấp
của Sư đoàn 7 quân đội Việt Nam Cộng Hòa ở Đồng bằng sông Cửu Long.
Nhỏ người, dẻo dai và cứng rắn, John Paul Vann tin
mình biết cách đánh bại Việt Cộng.
John Paul Vann là quân nhân kiệt xuất nhất
mà tôi từng gặp. Thật thế.
Thách thức lớn nhất đời John Paul Vann
là chiến thắng và cứu được Việt Nam.
Ông cho đó là thách thức tối hậu.
Đến khi nhận thấy
chiến thuật huấn luyện quân Việt Nam Cộng Hòa
đang khiến họ thêm thù bớt bạn,
Vann nhờ báo chí viết về điều này.
Ông giải thích về thực tế đang diễn ra.
Quan trọng là không được khiến dân ghét;
nếu ta bị địch bắn tỉa
từ trong làng, ta phải tìm diệt kẻ bắn tỉa
chứ không được nã pháo vào đó, vì làm thế sẽ giết hại
đàn bà và trẻ con, phá nát nhà cửa,
và khiến toàn bộ dân làng căm ghét ta.
Hầu hết tin tức báo chí về Việt Nam lúc đó đều lạc quan
theo truyền thống đưa tin chiến tranh trước giờ.
Nhưng khoảng chục phóng viên trẻ - trong đó có Neil Sheehan,
David Halberstam của tờ New York Times,
và Malcolm Browne của hãng Associated Press -
qua trải nghiệm thực tế cùng với những sĩ quan như Vann
bắt đầu nhận ra nhìn từ nông thôn Việt Nam
khác với nhìn từ văn phòng báo chí Washington hay Sài Gòn.
Cho nên quan trọng không chỉ là thắng trận
mà còn phải tường thuật đúng sự thật
để giúp ta chiến thắng.
Chúng tôi rất muốn được tường thuật sự thật
vì điều đó rất quan trọng cho đất nước
và toàn thế giới.
Sheehan và đồng nghiệp bắt đầu đặt những câu hỏi hóc búa:
thế nào là tiến triển, thế nào là thắng lợi,
và liệu dân vùng nông thôn,
chiếm 80% dân số Nam Việt Nam,
có thể tin chính quyền Sài Gòn không.
Tôi nhớ từng tháp tùng Robert McNamara
trong một chuyến vi hành ấp chiến lược.
Chỉ huy người Việt báo McNamara mọi chuyện rất tuyệt.
Lúc đó, vài nông dân đang đào hào quanh ấp.
Nhìn mặt họ, tôi thấy họ rất giận dữ.
Rõ ràng là nếu có thể, họ sẵn sàng cắt cổ bọn tôi.
Nông dân căm giận vì bị buộc bỏ nhà cửa
để dọn vào ấp chiến lược.
Quan chức tham nhũng lại biển thủ ngân sách.
Dân làng đổ tội cho chính quyền Diệm
vì không bảo vệ họ khi du kích tấn công.
Dân càng căm giận, nhân lực của Việt Cộng càng tăng.
Hóa ra Việt Cộng tuyển mộ lính từ chính những ấp chiến lược này.
Toàn bộ chương trình ấp chiến lược bị phá sản.
Cha của Nguyên Ngọc là nhân viên bưu chính vùng Nam Đà Nẵng.
Anh chị ông dạy ở các trường miền Nam.
Nhưng ông lại tham gia cách mạng trong vai trò sĩ quan chính trị,
làm thơ, sáng tác nhạc, và viết khẩu hiệu tuyên truyền
kêu gọi dân quê ủng hộ Việt Cộng.
Việt Cộng thường nói chuyện với dân
và tuyên truyền:
“Biến đau thương thành hành động”.
“Hãy hành động. Hãy theo chúng tôi.
Ta sẽ cùng chiến đấu,
cùng giải phóng đất nước khỏi chính phủ tham nhũng và bất công.
Ta sẽ đánh đuổi ngoại bang,
thống nhất đất nước,
và thiết lập một thể chế ưu việt
biết chăm sóc mọi người và công bằng về kinh tế và xã hội”.
Việt Cộng thiết lập hệ thống chính quyền ngầm,
có hệ thống thu thuế, giáo viên,
điệp viên, tuyên truyền, và quan chức.
Tệ hơn nữa, lúc đó
quân Việt Nam Cộng Hòa và cố vấn Mỹ
lại đối đầu với mối đe dọa mới:
các tiểu đoàn Việt Cộng vũ trang,
và du kích địa phương.
Chúng ta từng trang bị cho địch.
Ta có thể nghe thấy được quá trình này.
Đầu 1962, mỗi tiểu đoàn chỉ có một súng máy.
Lúc đó chủ yếu là bắn lẻ tẻ.
Nhưng khi họ đoạt được nhiều vũ khí Mỹ hơn,
khi giao chiến, có thể nghe thấy hàng tràng súng máy
và súng bán tự động.
Bộ trưởng McNamara quyết định
vẽ biểu đồ để xác định xem ta đang thắng hay thua.
Ông thu thập nhiều số liệu như số lượng vũ khí thu được,
và số lượng Việt Cộng tiêu diệt được.
Rất có tính thống kê.
Rồi ông gọi Edward Lansdale,
Giám đốc đặc nhiệm Lầu Năm Góc,
xuống xem biểu đồ này.
Lansdale xem xong, bảo: “Thiếu mất một thứ”.
McNamara hỏi: “Thiếu cái gì?”
Lansdale trả lời: “Cảm xúc của người Việt Nam”.
Ta không thể thống kê cảm xúc của họ.
Robert McNamara thề thiết lập quân đội Mỹ
một cách “có hiệu quả kinh tế”.
Ông đòi mọi thứ phải được định lượng.
Ở Sài Gòn, Tướng Paul D. Harkins,
đứng đầu Bộ Chỉ huy Mỹ tại Việt Nam,
viết tắt là MACV, chấp hành mệnh lệnh.
Ông và thuộc cấp thu thập hàng núi số liệu từng ngày, từng tuần, từng tháng, và từng quý,
hơn một trăm loại chỉ số,
nhiều đến mức không ai phân tích nổi.
Tướng Harkins không ưa loại phóng viên đa nghi như Neil Sheehan.
Tin xấu phải được ỉm đi.
Harkins phớt lờ các báo cáo đáng ngại
mà John Paul Vann và các sĩ quan gửi về sau các trận đánh.
Lúc đó, tôi sắp nhận chức Giám đốc phòng Việt Nam ở tổng hành dinh CIA.
Người quan trọng đầu tiên tôi gặp
là Tướng Harkins.
Ông bắt đầu buổi gặp bằng câu:
“Gregg, tôi không cần biết ông nghe ai nói gì,
tôi chắc ta sẽ rời khỏi đây
trong 6 tháng bằng chiến thắng quân sự”.
12 triệu nông dân Việt Nam không còn nhớ thế nào là hòa bình.
Họ bị kẹt giữa du kích và quân đội, hai bên đều hung hãn.
Họ sống trong tình trạng luôn bất an,
phải chứng kiến đọ sức dữ dội
giữa quân chính phủ
và lính kháng chiến cộng sản áo đen
gọi là Việt Cộng.
Chúng tôi không dốc sức như họ,
lãnh đạo lại tham nhũng và thiếu năng lực.
Thâm tâm tôi luôn nghi ngại
cuối cùng cộng sản sẽ thắng.
John Kennedy tập hợp những người xuất chúng và sáng giá nhất.
Nhưng trước đó 20 năm, trong hang động ở Bắc Việt,
Hồ Chí Minh cũng tập hợp những người xuất chúng và sáng giá nhất.
Họ đã hoạt động một thời gian dài.
Ta chỉ mới xuất hiện, còn họ đã có quá nhiều thời gian
để củng cố chiến thắng trong cuộc đối đầu hiển nhiên
giữa tầm nhìn của Hồ Chí Minh và của John F. Kennedy.
Càng nghĩ về chính sách Mỹ,
tôi càng thấy rõ
chính sách đó không có hiệu quả.
Khi lâm trận tôi trở nên rất lợi hại.
Tôi không thể chiều theo nỗi sợ hãi
vì sinh mạng nhiều người phụ thuộc vào đầu óc tỉnh táo của tôi.
Ta hay nói khi gặp trục trặc,
thường bị mất hết cảm xúc.
Bình thường thì trạng thái này không hay,
nhưng lại rất hữu dụng khi lâm trận,
lúc đó ta lạnh lùng chấp nhận những thứ cần phải làm.
Nhiều khi tôi đau lòng vì thấy mình siêu nhất
trong hoàn cảnh kinh khủng như chiến tranh.
Tổng thống Kennedy đánh cược thanh danh vào châu Á
và sự nghiệp cứu Nam Việt Nam thoát khỏi cộng sản.
Những lúc binh lính càn vào các làng
bị nghi có che giấu Việt Cộng,
họ không biết có vấp phải kháng cự không.
Lính thường gom hết thanh niên trong làng,
vì chỉ nhìn mặt thì không biết ai là cộng sản.
Ai bỏ chạy sẽ bị bắn, vì bỏ chạy tức là có khuất tất.
Người Mỹ sang Việt Nam
nhìn dân thành phố và nghĩ
ai cũng có thiện cảm với mình,
nhưng lại coi tất thảy dân quê
là Việt Cộng,
vì Việt Cộng không mặc quân phục.
Làm sao lính Mỹ thắng cho được?
Nếu họ giết đúng một kẻ thù,
có thể một kẻ khác sẽ thay vị trí đó.
Nhưng nếu giết lầm một người, họ sẽ tạo ra mười kẻ thù mới.
Mà hầu hết trường hợp, họ giết lầm.
44 tỉnh Nam Việt Nam có tỉnh trưởng.
Một số được bổ nhiệm nhờ quan hệ,
đồng lõa tham nhũng với Diệm.
Trần Ngọc Châu, Tỉnh trưởng Kiến Hòa, thì khác.
Là con trai một chánh án Huế nhiều đặc quyền,
Tỉnh trưởng Châu và hai anh em từng theo Việt Minh đánh Pháp,
nhưng từ chối vào Đảng Cộng Sản.
Ông ngưỡng mộ cống hiến của họ, nhưng không ưa việc họ
trừng phạt người có quan điểm khác họ.
Vì vậy, ông bỏ Việt Minh,
trở thành Thiếu tá trong đội quân đánh Việt Minh,
và chinh phục Diệm bằng hiểu biết của người trong cuộc
về sách lược cộng sản, nên được phong hàm Đại tá
và bổ nhiệm làm Tỉnh trưởng Kiến Hòa, thành trì của Việt Cộng.
Ông tuyệt đối không tham nhũng.
Dân trong tỉnh nhận ra vị lãnh đạo này
dù không được dân bầu
nhưng thật sự đại diện cho họ.
“Cấp cho tôi ngân sách bằng giá trị
1 trực thăng Mỹ” - Châu nói - “thì tôi sẽ bình định được 1 tỉnh.
Tôi sẽ cải thiện được cuộc sống nông dân,
quan chức sẽ hưởng lương đủ sống,
không còn phải nghĩ đến biển thủ nữa”.
Thay vì săn lùng Việt Cộng, ông tìm cách thuyết phục họ.
Tôi không muốn giết, mà muốn cảm hóa họ.
Khi phát hiện một gia đình Việt Cộng,
tôi tìm cách chinh phục gia đình,
và qua họ, chinh phục thành viên đi theo Việt Cộng.
Chỉ khi nào việc đó thất bại,
hết cách rồi,
tôi mới giết kẻ đó.
Sau khi tôi rời chương trình bình định,
cả CIA và người Việt đều chỉ
tập trung vào phần sau, phần giết người.
Đó là vấn nạn lớn.
Dân Mỹ trong nước không mấy bận tâm
về những gì diễn ra ở Việt Nam.
Người Mỹ bận xem The Beverly Hillbillies
và Gunsmoke trên truyền hình,
bàn tán đội Yankees có vô địch lần nữa không,
và hóng tin về cái chết của Marilyn Monroe.
Nhưng một số người bắt đầu mất kiên nhẫn
với tốc độ cải cách xã hội chậm chạp.
Trong thập niên 50, người Mỹ được bảo đất nước họ tuyệt nhất thế gian.
Trong khi ta loay hoay tìm hiểu
thế nào là công dân của đất nước tuyệt nhất thế gian,
phong trào dân quyền bùng lên đánh thức lương tri của ta.
Ta không nghĩ mình có sức mạnh,
có thể đóng vai trò gì trong lịch sử,
hoặc có thể gây ảnh hưởng gì.
Nhưng rồi đột nhiên, sinh viên da đen miền Nam
lại tạo được ảnh hưởng xã hội.
Chúng ta choáng váng vì bất ngờ.
Một số khác lo ngại về chạy đua hạt nhân trên thế giới.
Có lẽ tốt nhất là đưa Khrushchev và Kennedy
ra một hòn đảo và không cho về
cho đến khi hai bên đạt thỏa thuận.
Ngồi cà phê lúc Diệm diễn thuyết, thế nào cũng có người tắt đài.
Thế nào cũng có người tắt béng đài đi.
Ông Diệm xa cách dân chúng.
Diệm là người đối lập với dân chủ.
Trong thế cạnh tranh với miền Bắc, miền Nam Việt Nam
lẽ ra đã có thể là cơ hội vàng
để xây dựng xã hội mở, có tự do báo chí
và tự do ngôn luận.
Thực ra họ không có lựa chọn -
cả hai thể chế đều chuyên quyền và áp bức,
một bên là cộng sản trị, còn một bên là gia đình trị.
Tôi thấy ông ta.
Tôi biết ông ta.
Ông ấy không thực sự đứng đầu chính phủ.
Người nắm thực quyền là em trai ông,
ông Nhu.
Em trai Diệm, Ngô Đình Nhu, là người thiết kế
chương trình ấp chiến lược,
có riêng một chính đảng chuyên áp dụng các phương pháp
tàn bạo giống hệt cộng sản,
chỉ huy lực lượng công an tình báo riêng
chuyên theo dõi và bắt giữ kẻ thù của chế độ.
Phóng viên điều tra quá sâu việc Diệm và Nhu làm
đã bị trục xuất khỏi Việt Nam.
Khi một phóng viên Mỹ phản đối, bà vợ miệng lưỡi đáo để của Nhu đáp rằng
Việt Nam không chứa “thứ tự do điên khùng của ông”.
Trong khi đó, ở nông thôn,
John Paul Vann và một số cố vấn để ý thấy
tham nhũng trong chính quyền Diệm đã lan đến cấp chỉ huy ở chiến trường.
Những lính trước đây sẵn sàng chiến đấu
giờ do dự một cách lạ lùng.
Trời ạ, không biết bao nhiêu lần họ bảo tôi
là “Scanlon...”
họ nói rằng... xông ra đó nguy hiểm lắm.
John Vann thường đi phục kích đêm với họ.
Ông để ý thế nào cũng có người húng hắng ho
hoặc gây tiếng động khi Việt Cộng sắp lọt vào chỗ phục kích.
Họ không muốn phải giao chiến.
Sĩ quan Việt Nam Cộng Hòa được bổ nhiệm
không phải vì tài chiến đấu mà chủ yếu vì trung thành
với Tổng thống Diệm, và thuộc cấp biết thế.
Lẽ ra chúng ta nên bắt buộc người Việt
chấn chỉnh cách hành xử.
Và nếu họ không chịu thì bảo rằng:
“Vậy thì chúng tôi rút quân,
vì chúng tôi không lên thuyền đang chìm.
Mà thuyền các anh đang chìm.
Rõ ràng các anh không thắng nổi cuộc chiến này”.
Người Mỹ chúng ta lẽ ra phải hiểu khao khát
làm chủ đất nước của người Việt Nam.
Chính Mỹ từng đánh người Anh để giành tự do mà.
Tháng 10 năm 1962, Mỹ và Liên Xô
suýt nữa thì tiêu diệt lẫn nhau.
Chào đồng bào.
Như đã hứa, chính phủ đã
theo dõi sát tăng cường quân sự của Liên Xô ở Cuba.
Tuần qua, nhiều bằng chứng rõ ràng cho thấy
nhiều bệ phóng tên lửa
đã được thiết lập trên đảo.
Liên Xô đã bí mật đặt tên lửa hạt nhân
cách Hoa Kỳ gần 145 km.
Hội đồng Tham mưu Liên quân đề xuất với Tổng thống Kennedy đánh bom Cuba.
Tổng thống từ chối, thay vào đó ông lệnh cho Hải quân ngăn chặn
không cho tàu Liên Xô tiếp tế cho đảo.
Suốt 13 ngày căng thẳng,
cả thế giới nín thở chờ đợi.
Cuối cùng, để đổi lấy việc
Mỹ hứa rút tên lửa khỏi Thổ Nhĩ Kỳ,
Khrushchev đồng ý rút tên lửa khỏi Cuba.
Cả Mỹ lẫn Liên Xô
đều không mong phải đối đầu trực diện lần nữa.
Từ đó trở đi, chiến tranh cục bộ,
như cuộc chiến căng thẳng dần lên ở Việt Nam,
trở nên quan trọng hơn nhiều.
Tôi lớn lên thời nguy cơ chiến tranh hạt nhân.
Tôi nhớ nghe Tổng Thống Kennedy diễn thuyết
lúc Khủng hoảng Tên lửa Cuba và tự hỏi mình còn được hôn gái không nhỉ.
Chiến đấu ở Việt Nam chỉ là tiếp tục chống lại quân Liên Xô thôi.
Chỉ khác là chúng ta chiến đấu chống đại diện của Liên Xô -
người Việt Nam - dù bản chất là chống toàn khối cộng sản.
Tôi có thể đi bất kỳ đâu khi chính phủ nói ta cần đến đó.
Có lẽ chúng tôi là thế hệ cuối cùng
còn thực sự tin chính phủ không bao giờ nói dối.
Chúng tôi viết nhiều về các sai trái của phía Sài Gòn -
không chịu giao tranh,
tham nhũng, bất tuân, vô tổ chức.
Khi quân Việt Cộng -
mà phe tướng Harkins gọi là “lũ con hoang oắt con tả tơi” -
trụ lại và chiến đấu,
tất cả những điểm yếu của Sài Gòn
bị phơi bày lồ lộ -
như chùm pháo sáng
soi rọi vào chiến trường.
Mọi thứ lộ hẳn ra.
Vài ngày sau Giáng sinh 1962,
Sư đoàn 7 của Việt Nam Cộng Hòa nhận được lệnh vây bắt
một đài liên lạc của Việt Cộng
tại địa điểm cách Sài Gòn trên 60 km về hướng Tây Nam,
trong ấp Tân Thới.
Ấp có ruộng lúa bao quanh,
và một con đê thủy lợi nối liền với ấp bên cạnh - Ẳp Bắc.
Theo tin tình báo, không quá 120 du kích
đang bảo vệ đài phát này.
John Paul Vann giúp thảo một kế hoạch tấn công
rất rõ ràng và chắc thắng.
Theo kế hoạch, trực thăng và thiết giáp sẽ yểm trợ
khoảng 1.200 lính Việt Nam Cộng Hòa tấn công vào ấp từ ba hướng.
Khi Việt Cộng tìm cách thoát, như họ thường làm
khi bị áp đảo, pháo binh và không kích sẽ tiêu diệt họ.
Vann sẽ quan sát từ máy bay chỉ điểm.
Nhưng hóa ra tin tình báo dùng để lập kế hoạch hoàn toàn sai.
Có hơn 340 Việt Cộng trong ấp chứ không phải chỉ 120.
Tình báo cộng sản báo cho họ việc sắp bị tấn công.
Lần này, họ giao chiến chứ không bỏ chạy.
Trong số Việt Cộng có Lê Quan Công,
theo du kích từ năm 1951 khi 12 tuổi.
Lúc 6 giờ 35 phút sáng ngày 2/1 năm 1963,
10 trực thăng Mỹ đưa một đại đội Việt Nam Cộng Hòa
đến địa điểm ngay phía bắc Tân Thới.
Họ không gặp kháng cự nào.
Cùng lúc, hai tiểu đoàn Bảo an
theo đường bộ tiến về Ấp Bắc từ phía nam.
Chỉ huy Việt Cộng chờ tiểu đoàn Bảo an đến cự ly 30 mét,
thì hạ lệnh nổ súng.
Nhiều lính Nam Việt Nam thiệt mạng.
Những người sống sót nấp sau bờ bao.
Thêm 10 trực thăng nữa,
chở đầy lính được 5 trực thăng vũ trang yểm trợ,
xông vào tiếp viện.
Đại liên Việt Cộng bắn trúng 14 trong số 15 trực thăng.
Năm chiếc bị tiêu diệt, phi hành đoàn Mỹ chết và bị thương.
Địch quân tập trung hỏa lực vào quân Việt Nam Cộng Hòa
đang tìm cách thoát khỏi trực thăng bị rơi.
“Chúng tôi phơi ra trước mũi súng Việt Cộng” -
một thành viên phi hành đoàn Mỹ nhớ lại.
Trung tá Vann quần đảo trên cao mà không làm gì được.
Ông điện cho chỉ huy quân Việt Nam Cộng Hòa,
yêu cầu gửi thiết giáp vào giải cứu lính mắc kẹt.
Tôi nghe John Vann nói
trực thăng Mỹ bị bắn rơi
ngay trước mặt lính Việt Cộng.
Trong đó có lính Mỹ bị giết và bị thương,
nên phải đến đó ngay.
Đại úy Scanlon cũng chỉ là cố vấn như Vann.
Lý Tòng Bá, Đại úy Việt Nam Cộng Hòa,
phải là người ra lệnh tiến quân.
Scanlon yêu quí và cảm phục Bá.
Tôi quay qua nói với Bá:
“Này, phải tiến quân đến đó ngay”.
Bá trả lời: “Tôi không đi đâu”.
Cấp trên của Bá ra lệnh án binh bất động.
Trong khi đó, sếp John Vann đang gào lên
trong bộ đàm giục quân Việt Nam Cộng Hòa tiến công.
Scanlon mất một tiếng mới thuyết phục được Đại úy Bá,
và mất thêm hai tiếng nữa
các chiến xa mới đến được chỗ lính mắc kẹt.
Lúc đó tiếng súng đã giảm.
Mọi thứ trở nên yên tĩnh.
Chúng tôi nhìn thấy đồng lúa mở rộng trải dài.
Phản ứng của tôi là, à thế là mọi thứ đã xong.
Hai chiếc thiết giáp đi đầu hạ cửa sau xuống.
Bộ binh nhảy ra
chuẩn bị xả súng vào những hàng cây.
Trước đây, thế là đủ để Việt Cộng chạy.
Nhưng lần này thì khác.
Tám chiếc thiết giáp bị bắn.
Chỉ trong vài phút, 6 xạ thủ bị bắn chết, đạn trúng đầu.
Chúng tôi bị nã tơi bời. Thế trận lúc đó như trên bàn bida.
Chúng tôi ở giữa mặt bàn, còn họ nấp trong lỗ và bắn ra.
Lúc Đại úy Bá thuyết phục đưo75c thêm vài chiếc thiết giáp tiến công,
du kích tràn lên ném lựu đạn về phía họ.
Loạt lựu đạn không gây tổn thất,
nhưng các lái xe thiết giáp mất tinh thần đến mức chựng lại,
quay đầu, rút về sau xác trực thăng.
Từ trên máy bay chỉ điểm,
Vann khẩn nài phía Việt Nam Cộng Hòa
điều toàn bộ quân còn lại tấn công cùng lúc.
Nhưng chỉ huy Việt Nam Cộng Hòa từ chối.
Đêm đó, Việt Cộng rút đi,
mang theo hầu hết số thiệt mạng và bị thương của họ.
ít nhất 80 lính Nam Việt Nam thiệt mạng,
cùng 3 cố vấn Mỹ, có cả Đại úy Ken Good,
bạn của Scanlon.
Chúng tôi chất xác lên xe thiết giáp,
chồng xác lên nhau đến khi... không còn chất thêm được nữa.
Tôi không để phía Việt Nam động vào thi thể lính Mỹ.
Tôi tự tay khiêng xác họ về.
Và...
tôi kiệt sức.
Họ nói Ken Good bị bắn chết.
Ken và tôi từng lăn lộn cùng hai tiểu đoàn của bọn tôi,
nên nghe tin Ken chết thật đau lòng.
Ken là người tuyệt vời.
Giới báo chí từ Sài Gòn đổ về
trước khi quân Việt Nam Cộng Hòa kịp dọn xác lính.
Họ kinh hoàng nhìn bãi chiến trường và cố tìm hiểu sự thật.
John Paul Vann kéo Neil Sheehan và David Halberstam ra một góc
thuật lại cho họ nghe.
Trận chiến Ẳp Bắc “là trận đánh tồi tệ chết tiệt”.
Vann nói: “Bọn Việt Nam Cộng Hòa không biết nghe,
cứ phạm phải cùng một sai lầm hết lần này đến lần khác”.
Nhưng ở Sài Gòn,
Tướng Harkins lập tức tuyên bố chiến thắng.
Ông nói: “Quân đội Việt Nam Cộng Hòa có một mục tiêu
và đã hạ được mục tiêu đó.
Quân Việt Cộng rút lui, thiệt mạng nhiều hơn quân chính phủ.
Các người còn mong gì hơn nữa?”
Khi Halberstam và Sheehan đưa tin Ẳp Bắc thật ra là một thất bại,
Tư lệnh Hoa Kỳ vùng Thái Bình Dương phủ nhận,
và kêu gọi cánh phóng viên “về phe” với họ.
Trận Ẳp Bắc cực kỳ quan trọng.
Quân địch bắn hạ 5 trực thăng mà trước đây họ từng rất sợ.
Họ cũng chặn được cả thiết giáp.
Họ đã chứng tỏ được với người dân
là họ có thể kháng cự và thắng Mỹ.
Ở Hà Nội, trận Ẳp Bắc
được Lê Duẩn, Bí thư thứ nhất Đảng Cộng Sản,
và Bộ Chính trị đánh giá là bằng chứng về điểm yếu cố hữu
của chế độ Nam Việt Nam.
Ngay cả khi đối mặt với cố vấn và vũ khí Mỹ,
Việt Cộng đã biết cách gây tổn thất nặng nề
cho quân đội Sài Gòn, và rút lui an toàn.
Ở Sài Gòn, Tổng thống Diệm tự nhận quân Việt Nam Cộng Hòa đang thắng
chứ không phải đang bại. Ẳp Bắc chỉ là thất bại tạm thời.
Diệm bực mình vì bị Mỹ lên lớp về cách đánh trận và điều hành đất nước.
Em dâu tổng thống, bà Nhu, còn đẩy sự việc đi xa hơn.
Bà lên án Mỹ là “anh em giả tạo”.
“Họ không muốn ta sang đó” -
Tổng thống Kennedy từng nói với bạn -
“Họ ghét chúng ta.
Nhưng nếu chỗ đó rơi vào tay cộng sản
thì không hy vọng dân Mỹ bầu tôi lần nữa”.
Tăng ni Phật tử cùng hàng ngàn người ủng hộ
phản đối chính quyền hạn chế tín ngưỡng.
Trước đây Diệm khiến dân quê ghét
nên mới sinh ra Việt Cộng.
Nay, ông làm cho cả dân thành thị cũng ghét ông.
70% dân trong nước theo đạo Phật,
người biểu tình xung đột với cảnh sát ròng rã nhiều tuần liền.
Nhiều tháng sau trận Ấp Bắc,
Nam Việt Nam xung đột không phải vì Việt Cộng,
mà vì tín ngưỡng và chủ nghĩa dân tộc.
Nhóm thiểu số Công giáo cầm quyền nhiều năm
trong một nước đại đa số là Phật tử.
Mùa xuân đó, ở cố đô Huế, người Công giáo treo cờ chào mừng
kỷ niệm lần thứ 25 ngày anh trai ông Diệm
được tấn phong giám mục.
Nhưng khi Phật tử giăng cờ
mừng Phật đản lần thứ 2.527,
cảnh sát lại xé cờ của họ.
Dân xuống đường biểu tình.
Phó tỉnh trưởng người Công giáo điều động cảnh sát đàn áp biểu tình.
Quân lính nổ súng.
Tám người biểu tình thiệt mạng.
Người trẻ nhất mới 12 tuổi;
người lớn nhất 20 tuổi.
Chính quyền Diệm đổ cho Việt Cộng.
Sư sãi toàn quốc đòi chính quyền xin lỗi.
Họ cũng kêu gọi chấm dứt phân biệt đối xử.
Nhiều Phật tử thấy chính sách của Diệm
trực tiếp đe dọa tín ngưỡng của họ.
Gia đình tôi phản đối hành xử của ông Diệm.
Mẹ tôi tin rằng Diệm đang tiêu diệt đạo Phật.
Bà thường đi chùa nghe sư giảng đạo.
Và bà giận dữ lắm.
Không chỉ mẹ tôi mà nhiều người khác cũng thế.
Giới chức Mỹ kêu gọi Diệm và Nhu
nhân nhượng giới Phật tử nhiều hơn
để mong duy trì đoàn kết trong cuộc chiến chống cộng.
Nhưng anh em Diệm từ chối.
Ngày 10/6 năm 1963, phóng viên Malcolm Browne của
được một nguồn tin cho hay
hôm sau sẽ có sự kiện quan trọng
tại một ngã tư lớn ở Sài Gòn.
Phóng viên này mang máy ảnh đến đó.
Để phản đối chế độ Diệm,
nhà sư Thích Quảng Đức 73 tuổi đã tự thiêu.
Đám đông lặng người nhìn ông tự thiêu đến chết.
Một nhà sư khác lặp đi lặp lại
bằng tiếng Anh và tiếng Việt:
“Hòa thượng đã tử vì đạo.
Hòa thượng đã tử vì đạo”.
Tôi nhớ họ giữ tro cốt của ông
tại một ngôi chùa chính.
Hàng đoàn người đến viếng ông.
Tôi thấy nhiều phụ nữ bình thường, không phải người giàu có,
tháo nhẫn cưới, trang sức vàng duy nhất họ đeo,
bỏ vào bình quyên góp cho cuộc đấu tranh.
Lúc đó tôi nghĩ thầm: “Chế độ này thế là tiêu rồi.
Đây chính là hồi kết của nó”.
Không lâu sau, nhiều nhà sư khác cũng tử vì đạo.
Bà Nhu làm mọi sự tệ hại hơn,
bảo rằng bà vỗ tay khi thấy nhà sư tự thiêu;
và nếu các vị sư khác cũng muốn tự thiêu,
bà sẽ đưa diêm cho họ.
“Việc duy nhất mà họ làm là nướng thịt một ông sư
bằng cách lừa mị và khích bác ông.
Vụ nướng thịt này thậm chí không hoàn toàn tự túc
vì họ vẫn dùng xăng dầu nhập khẩu”.
Người dân nghĩ bà Nhu ngạo mạn, và thèm khát quyền lực.
Họ nghi vợ chồng bà tham nhũng.
Nhu điều khiển cảnh sát chìm, chuyên bắt giam và tra tấn nạn nhân.
Người dân sợ chế độ Diệm.
Mà có lẽ họ ghét hơn là sợ.
Sinh viên, gồm cả sinh viên Công giáo,
tập hợp ủng hộ phong trào Phật giáo.
Một số sĩ quan quân đội cũng tham gia.
Lính quân đội tự hỏi:
“Liệu kéo dài tình trạng này được không,
khi cả nước đã suýt bị thiêu rụi
vì giới Phật tử biểu tình?”
Tôi bắt đầu biết về Việt Nam từ vụ nhà sư tự thiêu.
Ta từng chứng kiến phong trào dân quyền miền Nam,
và phong trào này là chuẩn mực
về chống bất công không quản ngại đàn áp,
hoặc bị chó tấn công, hoặc nếm dùi cui cảnh sát.
Vì thế ta hết mực tôn trọng
những người sẵn lòng dấn thân.
Một ngày năm 1963,
ta thấy trên truyền hình hình ảnh một nhà sư ở Sài Gòn.
Ông làm một hành động phi thường.
Vì sao một nhà sư lại tự thiêu trên đường phố Sài Gòn?
Các cuộc biểu tình tiếp tục diễn ra.
Căng thẳng giữa Washington và Sài Gòn ngày thêm trầm trọng.
Chính quyền Kennedy càng đòi hỏi thay đổi,
thì Diệm và Nhu càng kháng cự mạnh hơn.
Nhà Trắng công bố bổ nhiệm đại sứ mới.
Cựu Thượng Nghị sĩ Henry Cabot Lodge được điều sang Sài Gòn.
Tổng thống Kennedy hy vọng ông này đủ danh tiếng
để Diệm chịu nghe lời khuyên của Mỹ.
Diệm chẳng nể nang gì.
Diệm bảo: “Họ có gửi 10 ông Lodge
thì tôi vẫn không để mình và đất nước chịu nhục,
dù họ có chĩa pháo vào dinh thự này”.
Tuy nhiên Diệm hứa với đại sứ Frederick Nolting,
sẽ ngừng đàn áp Phật tử trong nước.
Nhưng vài phút sau nửa đêm ngày 21/8 năm 1963,
trong lúc đại sứ Nolting đã về nước và đại sứ Henry Cabot Lodge
còn một ngày nữa mới sang đến nơi, Diệm cắt đường dây điện thoại
của quan chức cao cấp Mỹ tại Sài Gòn,
điều động hàng trăm cảnh sát đặc biệt
tràn vào chùa ở Sài Gòn, Huế,
và nhiều thành phố miền Nam.
Khoảng 1.400 tăng ni Phật tử,
sinh viên và thường dân bị bao vây và bắt giữ.
Diệm thiết quân luật, cấm tụ tập,
và binh lính được phép bắn bất kỳ ai
ra đường sau 9 giờ tối.
Xe tăng trấn thủ trước cổng chùa Sài Gòn
suốt đợt khủng hoảng phức tạp này;
chính phủ Ngô Đình Diệm,
sinh viên, Phật tử, và chính phủ Mỹ
đều cố đoán bước tiếp theo của nhau.
Khi sinh viên đại học biểu tình ủng hộ giới sư sãi,
Diệm đóng cửa các trường đại học.
Học sinh trung học tràn ra đường phố.
Diệm đóng cửa luôn các trường trung học, và cả trường tiểu học,
bắt giữ hàng ngàn học sinh phổ thông,
trong đó có cả con cái quan chức chính phủ.
Tôi từng tham gia biểu tình.
Lúc đó tôi tin phải lật đổ chính phủ độc tài.
Chúng tôi không chịu đựng được nữa, và đó là cơ hội chống lại chế độ đó.
Hè đó, Phan Quang Tuệ đang là sinh viên luật.
Cha ông là một nhà dân tộc có tiếng, từng bị Diệm nhốt tù
vì đòi dân chủ.
Trước giờ tôi vẫn là người Công giáo, dù không quá ngoan đạo.
Tôi không sống đạo triệt để. Nhưng tôi vẫn là người Công giáo.
Tôi bị bắt giữ là đúng vì tôi có tham gia biểu tình.
Tôi bị thẩm vấn, cũng bị tra tấn đánh đập chút ít.
Henry Cabot Lodge trở thành đại sứ Hoa Kỳ trong hoàn cảnh rối rắm như thế.
Ông báo với Washington đã yêu cầu Tổng thống Diệm loại em trai khỏi chính phủ,
nếu không Hoa Kỳ sẽ cắt viện trợ.
Sau các cuộc bố ráp chùa,
một nhóm tướng lĩnh Việt Nam Cộng Hòa
liên lạc với CIA ở Sài Gòn.
Họ nói Nhu gần như nắm toàn bộ chính phủ.
Washington sẽ nói gì nếu họ đảo chính?
Tổng thống Kennedy và các cố vấn cao cấp
tình cờ vắng mặt, nên Roger Hilsman, Jr.,
Trợ lý Ngoại trưởng phụ trách Viễn Đông,
người hay chỉ trích chế độ Diệm,
tự mình gửi điện chỉ thị cho đại sứ Lodge.
Điện ghi: Chính phủ Mỹ không còn chịu được việc
quyền lực nằm trong tay Nhu.
Cần cho Diệm một cơ hội loại bỏ em trai khỏi chính phủ.
Lodge được lệnh nói với nhóm tướng nếu Diệm từ chối,
“chúng ta cần phải đối diện với khả năng bản thân Diệm
cũng không thể trụ được”.
Lúc đó tổng thống đang nghỉ ở làng Hyannis Port, bang Massachusetts.
Thứ trưởng Ngoại giao George Ball đọc một phần nội dung bức điện
cho Tổng thống qua điện thoại.
Từ đầu những năm 1950, chính phủ Hoa Kỳ đã khuyến khích,
thậm chí giật dây các cuộc đảo chính thời Chiến tranh lạnh ở Iran, Guatemala,
Congo, và những nơi khác.
Kennedy quyết định chuẩn y bức điện
một phần vì ông nghĩ các cố vấn tối cao
đã tán thành nội dung này.
Nhưng ông đã nghĩ sai.
Thế là, dựa vào bức điện của Washington,
Lodge quyết định giải pháp duy nhất là loại bỏ
không chỉ Ngô Đình Nhu - người em xấu xa -
mà cả ông Diệm nữa.
Và đó là lý do chúng ta bắt đầu khuyến khích đảo chính.
Hoàn toàn không phải là ý hay.
Lúc đó tôi cảm giác tai họa lơ lửng trên đầu.
Ngày 2/9 năm 1963 -
ngày Lễ Lao Động - Walter Cronkite của hãng CBS News
phỏng vấn Tổng thống Kennedy.
Tổng thống nhân dịp này gửi thông điệp
cho Tổng thống Diệm.
Thưa Tổng thống, cuộc chiến gay gắt duy nhất hiện nay
dĩ nhiên là cuộc chiến ở Việt Nam,
rõ ràng ta đang gặp nhiều khó khăn ở dó.
Tôi không nghĩ ta có thể thắng
trừ phi chính phủ Diệm nỗ lực hơn để thu phục lòng dân.
Nói cho cùng, đây là cuộc chiến của họ.
Chẳng phải mọi dấu hiệu đều cho thấy
Tổng thống Diệm không hề định thay đổi sao?
Nếu ông ta không tự thay đổi, thì đó là quyết định của ông.
Ông ta tại vị mười năm nay, và - như tôi nói -
ông ta đã gánh trách nhiệm, nhưng tiếng nói ông lại bị gạt đi.
Ta nghĩ ông ta không thể thành công trên nền tảng đó.
Nhưng tôi không đồng ý với ý kiến ta nên rút lui.
Vì rút lui là sai lầm lớn. Sẽ là sai lầm lớn.
Tôi biết nhiều người không thích Mỹ can dự
vào đó. 47 người Mỹ đã thiệt mạng.
Nhưng ta đang phải đấu tranh chống cộng sản.
Tôi không muốn châu Á rơi vào tầm kiểm soát của Trung Quốc.
Ông có nghĩ chính phủ này còn thu phục lòng dân được không?
Có chứ.
Tôi nghĩ họ làm được nếu thay đổi chính sách và cả nhân sự.
Bằng không, tôi nghĩ hầu như sẽ ít có khả năng thắng cuộc.
Dù đã gửi điện, Kennedy và các cố vấn
vẫn tranh cãi gay gắt về đảo chính.
Robert McNamara, Maxwell Taylor, Phó Tổng thống Lyndon Johnson,
và Giám đốc CIA đều phản đối,
vì dù không ai thích Diệm,
họ không tin sẽ tìm được lựa chọn khả dĩ hơn.
Fritz Nolting được triệu tập.
Ông nói: “Dù đối phó với anh em Diệm và Nhu rất khó,
nhưng không ai đủ can đảm và điềm tĩnh
như hai anh em họ. Nếu rũ bỏ họ, ta sẽ phải gánh
các tướng lĩnh làng nhàng càng lúc càng xuống cấp”.
Ông nói hoàn toàn chính xác.
Nhưng nhiều quan chức ngoại giao
tin nếu không có chính phủ mới, Nam Việt Nam không trụ nổi.
Cuộc tranh luận trở nên gay gắt.
Tổng thống nói: “Trời ạ, chính quyền tôi sắp rã đám”.
Cuối cùng, Kennedy chỉ đạo Lodge nói với các viên tướng phản bội
rằng mặc dù Hoa Kỳ không muốn
khuyến khích đảo chính, nhưng cũng không cản trở việc đó.
Nhóm tướng lĩnh này lên kế hoạch.
Ngày 1/11 năm 1963, binh lính đảo chính
chiếm các vị trí trọng yếu ở Sài Gòn,
đòi Diệm và Nhu đầu hàng.
Cuộc chiến giành kiểm soát thành phố kéo dài 18 tiếng đồng hồ,
hầu hết hỏa lực tập trung vào dinh tổng thống.
Khoảng 6 giờ 30 phút sáng thứ Bảy, giao tranh chấm dứt.
Diệm và Nhu trốn vào một nhà thờ,
đồng ý đầu hàng để đổi lấy lời hứa được an toàn rời đất nước.
Một xe thiết giáp đón hai người.
Họ bị giết ngay khi leo lên xe.
Bà Nhu thoát cuộc đảo chính
vì đang đi vận động ở Mỹ.
Chính phủ Diệm bị lật đổ ngày 1/11.
Tôi được thả ngày 4/11.
Đó là thời điểm hứng khởi nhất trong lịch sử Sài Gòn.
Ai cũng cảm nhận được bầu không khí hân hoan.
Lúc đó tôi nghĩ đây là điều lành.
Có Diệm thì không thắng được
vì dân quá phản đối ông ta.
Nếu ông ta tại vị, ta sẽ thất bại trong cuộc chiến.
Cha tôi hơi lo lắng không biết ai sẽ thay thế Diệm.
Đại sứ Lodge báo về Washington
rằng “dân Việt Nam hôm nay ai cũng tươi như hoa”.
Ông nói: “Chiến tranh sẽ sớm kết thúc,
miễn mấy vị tướng này đoàn kết”.
Ông nói tiếp: “Chắc chắn sĩ quan và binh lính
tiến hành được chiến dịch thế này
thì sẽ đánh trận rất giỏi nếu họ dốc lòng vào việc đó”.
Tổng thống Kennedy không chắc lắm về nhận định này.
Ông kinh hoàng khi biết Diệm và Nhu bị giết.
Ba ngày sau, ông cho thảo thông điệp thể hiện buồn lòng
về đảo chính, và lo về tương lai.
Thứ hai, ngày 4/11 năm 1963.
Cuối tuần qua, cuộc đảo chính đã diễn ra ở Sài Gòn.
Đây là kết quả của ba tháng đối thoại
gây chia rẽ chính phủ trong nước và chính phủ Sài Gòn.
Tôi cảm thấy ta phải chịu trách nhiệm về cuộc đảo chính,
bắt đầu từ bức điện tháng 8 trong đó ta gợi ý việc đảo chính.
Lẽ ra tôi không nên tán thành quan điểm đó
mà không thảo luận bàn tròn.
Tôi bàng hoàng vì cái chết của Diệm và Nhu.
Cách họ bị giết thật đáng ghê tởm.
Câu hỏi giờ đây là liệu các tướng lĩnh có đồng lòng
xây dựng chính phủ ổn định, hay liệu dân Sài Gòn sắp tới
có chống lại chính phủ mới này,
coi đó là chính phủ đàn áp và mất dân chủ hay không.
Kennedy không sống đủ lâu để trả lời câu hỏi này.
18 ngày sau, ông bị giết hại ở thành phố Dallas.
Lúc này, 16.000 cố vấn Mỹ đang có mặt tại Nam Việt Nam.
Số phận của họ, và số phận của đất nước đầy mâu thuẫn này
rơi vào tay một Tổng thống Mỹ khác, Lyndon Baines Johnson.
Ta từng nghĩ rằng người Mỹ chúng ta là ngoại lệ lịch sử.
Lịch sử không áp dụng cho ta.
Ta không bao giờ tham gia cuộc chiến xấu xa.
Ta không bao giờ đại diện cho phi nghĩa. Chúng ta là người Mỹ.
Thế mà Việt Nam đã chứng minh ta không phải là ngoại lệ lịch sử.